Ders 3, Introduction to Python, IEEE Hacettepe

Ders programı

Ders 3'ün hedefi

3A: tekrar ettirmek	3B: loop'u ve hatayı yönetmek
`if`, `else`, `elif`: programın kararı	`range()`: başla, bitiş, adım
`while` ve devam şartı	`str` üzerinde `for`, nested loops
counter, accumulator ve `+=`	`while True`, `break` ve `continue`
`for` loop	`try`, `except` ve `assert`

Bu hafta bu iki şeyi öğreneceksiniz.

Aklınızda kalsın: loop her turun başında sorar.

Bir dersten istediğiniz kadar derse

Ders 2'nin programı tek dersi soruyordu; bu haftaki istediğiniz kadar ders sorar.

Ders 3'ün hedef programı

Run penceresi

Kaç ders? 2
1. dersin kodu:  mat123
Kredi: 4
Puan (0-100): 66
MAT 123: 66 puan, katsayı 2.50
2. dersin kodu: fiz127
Kredi: 3
Puan (0-100): 77
FIZ 127: 77 puan, katsayı 3.00
Geçilen ders: 2/2
AGNO: 2.71

1. Karar kısmı: if, else ve elif

Programın karar veren yarısı

if


score = 66
if score >= 50:
    print("geçti")
print("bitti")

Çıktı

geçti
bitti

if bir şart sorar: True ise block çalışır, False ise atlanır.

Python ne yazdırır?


score = 66
print(score >= 50)
print(score == "66")

True True
True False
False False
Hata verir

if ve else


score = 40
if score >= 50:
    print("geçti")
else:
    print("kaldı")
print("bitti")

Çıktı

kaldı
bitti

Şart False ise else'in block'u çalışır; iki yoldan tam biri.

Python ne yazdırır?


score = 50
if score > 50:
    print("geçti")
else:
    print("kaldı")
print(score >= 50)

geçti True
kaldı True
kaldı False
geçti False

Block ve IndentationError


score = 66
if score >= 50:
print("geçti")

if'ten sonraki satır girintili olmalı; block'u indentation belirler.

Çıktı

  File "…/python-kurs/lesson3.py", line 3    print("geçti")    ^^^^^IndentationError: expected an indented block after 'if' statement on line 2

Python ne yazdırır?


score = 66
attendance = 80
print(score >= 50 and attendance >= 70)
print(score >= 90 or attendance >= 90)
print(not score >= 50)

True False False
True True False
False False True
True False True

elif


score = 70
if score >= 85:
    print("A3 ve üstü")
elif score >= 50:
    print("geçti")
else:
    print("kaldı")

Çıktı

geçti

elif, üstteki şart False ise sorulan yeni bir şarttır.

elif merdiveni


score = 87
if score >= 95:
    print("A1")
elif score >= 90:
    print("A2")
elif score >= 85:
    print("A3")
else:
    print("A3'ün altında")

Çıktı

A3

Şartlar yukarıdan aşağı sınanır; ilk True olanın block'u çalışır.

if ve elif farkı


score = 90
if score >= 85:
    print("A3 ve üstü")
if score >= 50:
    print("geçti")

Çıktı

A3 ve üstü
geçti

İki ayrı if'in ikisi de sorulur; elif olsaydı yalnızca ilki yazardı.

Python ne yazdırır?


score = 90
if score >= 50:
    print("geçti")
elif score >= 85:
    print("A3 ve üstü")

geçti
A3 ve üstü
geçti A3 ve üstü
Hiçbir şey yazmaz

Python ne yazdırır?


score = 40
if score >= 50:
    print("geçti")
    print("tebrikler")
print("bitti")

Hiçbir şey yazmaz
bitti
tebrikler bitti
geçti tebrikler bitti

2. while loop

Satırları bir şart True olduğu sürece tekrarlamak

Repetition (tekrarlama)

Üç yapının sonuncusu tekrarlama: bir şart True olduğu sürece aynı satırlar yeniden çalışır.

while loop (döngü)

while, devam şartı True olduğu sürece block'u tekrar çalıştırır.

Kopyalamak ve loop

Aynı satırı kopyalamak yerine bir loop yazılır.

if ve while

Aynı block: if bir kez çalışır, while şart False olana kadar.

Block'un içi ve dışı

Block'un içindeki satır her turda, dışındaki bir kez çalışır.

Block ve koşu turu

Her turda koşulur ve şınav çekilir; duş, turlar bitince bir kez alınır.


lap = 1
while lap <= 3:
    print("koş")
    lap = lap + 1
print("duş")

Çıktı

koş
koş
koş
duş

Indentation ve duş

Duş satırı içeri kayarsa her turdan sonra duş alınır; Python hata vermez.

Python ne yazdırır?


i = 0
while i < 2:
    i = i + 1
    print("tur")
print("son")

tur son
tur tur son
tur son tur son
tur tur son son

while'ın üç parçası

Bir while üç parçayla çalışır: başlangıç, devam şartı ve güncelleme.

while adım adım

Şart dört kez sorulur; dördüncüsünde False olur ve loop biter.

Infinite loop (sonsuz döngü)

Güncelleme yoksa şart hep True kalır; loop bitmez.

Loop'un ortasından çıkmayı aradan sonra göreceğiz.

Python ne yazdırır?


i = 1
while i < 4:
    i = i + 1
    print(i)

1 2 3
2 3
2 3 4
1 2 3 4

3. Counter, accumulator ve +=

Loop'ta saymak ve toplamak

Counter (sayaç)

Counter her turda bir artar ve turları sayar.

+=

x += 1, x = x + 1'in kısa yazılışıdır.

++ ve SyntaxError

Python'da ++ yoktur; += 1 yazılır.

Accumulator

Accumulator, loop boyunca bir toplamı biriktiren variable'dır.

Accumulator ve kasa

Accumulator kasadaki toplam gibidir: önce 0, her ürünle büyür, sonda fişe yazılır.

Accumulator adım adım

Accumulator loop'tan önce sıfırlanır, içinde büyür, loop'tan sonra okunur.

Boşluğa ne gelmeli?


total = 0
i = 1
while i <= 3:
    total += i
    ____
print(total)  # 6 yazsın

i = 1
i += 1
total += 1
break

İki accumulator

Bir loop'ta birden çok accumulator olabilir; hepsi önce sıfırlanır.

Python ne yazdırır?


i = 1
while i <= 3:
    total = 0
    total = total + i
    i = i + 1
print(total)

6
3
0
Hata verir

total = 0'ın yeri

total = 0 loop'un içindeyse her turda sıfırlanır.

Ortalama

Bir counter ve bir accumulator birlikte ortalamayı verir.

Kağıdı Ay'a kadar katlamak

0.1 mm'lik kağıt her katlamada iki kat kalınlaşır; Ay ortalama 384 400 km uzakta.

Debugger'da accumulator

Debugger programı adım adım yürütür ve value'ları gösterir.

4. for loop

Bir sıranın elemanlarını tek tek dolaşmak

for loop

for, bir sıranın elemanlarını sırayla tek tek alır. Şimdilik sıramız range.

for ve hedef program

Ders sayısı belli: her ders için aynı sorular, birer tur.

for adım adım

range(4) 0, 1, 2 ve 3 verir; block dört kez çalışır.

for ve Spam


for i in range(4):
    print("Spam")

Çıktı

Spam
Spam
Spam
Spam

Block i'yi kullanmak zorunda değil: dört tur, dört satır.

Tablodaki ? kaç?

9
12
8
10

for ve accumulator

for i'yi kendisi ilerletir; i += 1 yazılmaz.

for ve while

Kaç tur döneceği belliyse for, belli değilse while.

for içinde if

Kural bir kez yazıldı, karar dört kez verildi.

if ile saymak

Şartı sağlayan her sayıda counter bir artar.

Python ne yazdırır?


total = 0
for i in range(1, 6):
    if i % 2 == 1:
        total += i
print(total)

15
9
6
1 4 9

Tur süreleri ve accumulator

Max Verstappen'in lacivert Red Bull RB21 aracı Monza pistinde yandan, hız izleriyle; önde yeşil, beyaz ve kırmızı boyalı pist kenarı. — Fotoğraf: Eustace Bagge, “Max Verstappen 2025 Italian Grand Prix FP3”, Wikimedia Commons, CC BY 4.0. Kırpıldı.


total = 0
for i in range(4):
    lap = int(input("Tur (ms): "))
    total += lap
print("Toplam:", total)

Çıktı

Tur (ms): 82431
Tur (ms): 81976
Tur (ms): 82104
Tur (ms): 82650
Toplam: 329161

En hızlı tur

best'in ilk value'su

best 0'dan başlarsa hiçbir tur ondan kısa olmaz; Python hata vermez, sonuç yanlış çıkar.

Yarış özeti


total = 0
best = 999999
for i in range(4):
    lap = int(input("Tur (ms): "))
    total += lap
    if lap < best:
        best = lap
minutes = total // 60000
seconds = total % 60000 // 1000
print(f"Toplam: {minutes} dk {seconds} sn")
print("En hızlı tur:", best)

Çıktı

Tur (ms): 82431
Tur (ms): 81976
Tur (ms): 82104
Tur (ms): 82650
Toplam: 5 dk 29 sn
En hızlı tur: 81976

Tek loop toplamı da en hızlı turu da bulur.

for ve TypeError

for'a dolaşacağı bir sıra gerekir; 3 tek bir sayıdır.

Python ne yazdırır?


total = 0
for i in range(4):
    total += i
print(total)

10
6
4
Hata verir

10 dakika ara

3A: Tekrar ettirmek: while, counter, accumulator, for
3B: Loop'u ve hatayı yönetmek: range(), str üzerinde for, nested loops, break, continue, try, except, assert

Sırada 3B

5. range()

Sayı üretmek: başla, bitiş ve adım

range()

Genel biçim

range(<başla>, <bitiş>)

range, başla'dan bitiş'e kadar tam sayılar üretir; bitiş dahil değildir.

range() ve 14 hafta

Dönemin 14 haftası: range(1, 15). Bitiş, son haftanın bir fazlasıdır.

range() ve başla

Yalnızca başla değişti: range(3, 6), 3, 4 ve 5 verir.

range() ve tek bir sayı

Tek bir sayı verilirse başla 0'dır: range(5), 0'dan 4'e.

range() ve adım

Genel biçim

range(<başla>, <bitiş>, <adım>)

Üçüncü sayı adımdır: 0'dan başlar, üçer artar, 10'a varmaz.

Boşluğa ne gelmeli?


# 1, 3, 5 ve 7 yazsın
for i in range(____):
    print(i)

1, 7, 2
1, 8, 2
0, 8, 2
1, 8

range() ve negatif adım

Negatif adım geriye sayar; bitiş yine dahil değil.

Fencepost error

100 metrelik çite 10 metrede bir direk dikilirse 10 değil, 11 direk gerekir.

range ve type haritası

value

Numbers(sayılar)
1. Integral
  - int7
  - boolTrue
2. Real
  - float3.5
Sequences(diziler)
1. Immutable
  - str"7"
  - rangerange(3)
  - tupleDers 5
2. Mutable
  - listDers 5
Set types(kümeler)
- setDers 5
Mappings
- dictDers 5
None
- NoneTypeDers 4

bu derstedaha öncesonraki derslerde


print(type(range(3)))

<class 'range'>

range da bir type'tır; str gibi sequence (dizi) ailesindedir.

Python ne yazdırır?


for i in range(10, 0):
    print(i)
print("bitti")

Geriye sayar, sonra bitti
Yalnızca bitti
Hata verir
Hiçbir şey

Boş range

Adım yazılmazsa +1'dir; 10'dan 0'a artarak varılmaz.

Ders 3'ün hedef programı

Üç parça birleşir: for, counter ve accumulator.

6. str üzerinde for

for, bir str'yi karakter karakter dolaşır

str üzerinde for


code = "MAT101"
for ch in code:
    print(ch)

Çıktı

M
A
T
1
0
1

str de bir sıradır: for onun karakterlerini sırayla tek tek alır.

str üzerinde for ve if


code = "mat101"
digits = 0
for ch in code.upper():
    if ch in "0123456789":
        digits += 1
print(f"{code.upper()}: {digits} rakam")

Çıktı

MAT101: 3 rakam

Her turda bir karakter sınanır; rakamsa counter bir artar.

Python ne yazdırır?


word = "Hacettepe"
count = 0
for ch in word.lower():
    if ch == "h":
        count += 1
print(f"{word.upper()}: {count}")

Hacettepe: 1
HACETTEPE: 0
hacettepe: 1
HACETTEPE: 1

7. Nested loops

Bir loop'un içinde başka bir loop

Nested loops (iç içe döngüler)

İç loop, dış loop'un her turunda baştan sona çalışır.

Nested loops ve kapıcı

Nested loop, her katta o katın bütün kapılarına ekmek bırakan kapıcı gibidir.


for floor in range(1, 3):
    for door in range(2):
        print(floor, door)

Çıktı

Nested loops adım adım

Her dış turda iç for satırı j'yi yeniden 0'a bağlar.

Python ne yazdırır?


for i in range(1, 3):
    for j in range(3):
        print(i, j)

1 0 1 1 1 2 2 0 2 1 2 2
1 0 2 0 1 1 2 1 1 2 2 2
1 0 1 1 1 2
1 1 1 2 1 3 2 1 2 2 2 3

Çarpım tablosu

10 satır çarpı 10 sütun: iç loop'un block'u 100 kez çalışır.


count = 0
for i in range(1, 11):
    for j in range(1, 11):
        count += 1
print(count)

Çıktı

Satır kurmak

row boş str'den başlar; her turda bir * eklenir.

Satır kurmak ve dış loop

Tek değişiklik: dış loop eklendi; row her satırın başında boşalır.

Satır kurmak ve range(i)

Tek değişiklik: range(3) yerine range(i); i. satırda i yıldız.

Karakterlerle bir halka


for y in range(-5, 6):
    row = ""
    for x in range(-11, 12):
        d = (x / 2) ** 2 + y ** 2
        if d >= 12 and d <= 30:
            row += "#"
        else:
            row += " "
    print(row)

Bir görüntü, satır ve sütunlara dizilmiş sayılardır; nested loops onu satır satır kurar.

Çıktı

       #########       
    ###############    
  ######       ######  
 #####           ##### 
 ####             #### 
 ####             #### 
 ####             #### 
 #####           ##### 
  ######       ######  
    ###############    
       #########

Nested loop ve indentation

print(row) bir indentation içeride: hata yok, çıktı yanlış.

turtle ile bir yıldız

Bu loop beş çizgiyle bir yıldız çizer.

Önizleme


for side in range(5):
    pen.forward(200)
    pen.right(144)

turtle ile 36 yıldız

Dış loop 36 kez döner; her turda bir yıldız ve 10 derece dönüş.

Önizleme


for i in range(36):
    if i % 3 == 0:
        pen.color("cyan")
    elif i % 3 == 1:
        pen.color("magenta")
    else:
        pen.color("yellow")
    for side in range(5):
        pen.forward(200)
        pen.right(144)
    pen.right(10)

Python ne yazdırır?


count = 0
for i in range(3):
    for j in range(2):
        count += 1
print(count)

8. while True ve break

Bir loop'tan ortasında çıkmak

break

break, içinde bulunduğu loop'u o anda bitirir.

Akış, loop'tan sonraki ilk satırdan devam eder.

break ve dolmuş

break, dolmuşta "İnecek var" demek gibidir: kalan duraklar sizin için biter.

break adım adım

i 2 iken break çalışır; range'in 3, 4 ve 5'i hiç gelmez.

while True

while True'nun devam şartı hiç False olmaz; tek çıkışı break'tir.

while True adım adım

Her turun başında sorulan şart hep True; tek çıkış break.

Sentinel


total = 0
while True:
    number = int(input("Sayı: "))
    if number == 0:
        break
    total += number
print("Toplam:", total)

Sentinel, girdinin bittiğini bildiren özel bir value'dur; burada 0.

Çıktı

Sayı: 5
Sayı: 7
Sayı: 0
Toplam: 12

Sentinel adım adım

0 gelince break çalışır; 0 toplama eklenmez.

Sentinel ve ayırıcı çubuk

Sentinel, kasadaki ayırıcı çubuk gibidir: ürün değil, işarettir.

Puanda sentinel 0 değil, -1.

break ve nested loop

break yalnızca içinde bulunduğu loop'u bitirir; dış loop devam eder.

break ve SyntaxError


print(1)
break

Çıktı

  File "…/python-kurs/lesson3.py", line 22    break    ^^^^^3SyntaxError: 'break' outside loop1

Loop'un dışındaki break, dosyanın hiçbir satırını çalıştırmaz.

Python ne yazdırır?


for i in range(1, 10):
    if i == 3:
        break
    print(i)
print("son", i)

1 2 3 son 3
1 2 son 9
1 2 son 3
1 2 son 2

9. continue

Loop'un yalnızca bir adımını bitirmek

continue

continue, loop'un yalnızca o adımını bitirir.

Akış loop'un başına döner; loop sonraki adımla devam eder.

continue ve çift sayılar

Çift sayılarda continue çalışır; o adımda print atlanır.

break ve continue

continue adım adım

-5'te continue: o adımda toplama yok, loop sürer.

continue ve while

Güncelleme continue'dan sonra kalırsa while loop'u hiç bitmez.

Python ne yazdırır?


for i in range(5):
    if i == 2:
        continue
    print(i)

0 1 2 3 4
0 1 3 4
0 1
2

10. try, except ve assert

Hatayı yakalayıp devam etmek ya da bilerek durmak

int(input()) ve ValueError


credits = int(input("Kredi: "))
print(credits * 2)

Kullanıcı dört yazınca program durur; ikinci satır hiç çalışmaz.

Exception (sıra dışı durum)

Program çalışırken çıkan hataya exception denir; adı traceback'in son satırında yazar.

try ve except

Exception çıkınca try'ın kalanı atlanır, except çalışır; program sonra devam eder.

Doğru girdi ve yanlış girdi

Yalnızca girdi değişti: 4 yazılınca except hiç çalışmaz.

Girdiyi yeniden sormak

Sayı gelene kadar sorar: int() başarılıysa break, ValueError çıkarsa yeni tur.

except ValueError ve NameError

except'ten sonra exception'ın adı yazılır; adsız except asıl hatayı saklar.

Python ne yazdırır?


try:
    x = int("3.5")
    print("A")
except ValueError:
    print("B")

B
A
A B
ValueError ile durur

assert

assert bir şartı sınar: True ise bir şey olmaz, False ise program AssertionError ile durur.

try ve assert

try hatayı yakalar, program sürer; assert hatayı kendisi çıkarır, program durur.

Python ne yazdırır?


score = 120
assert score >= 0, "negatif"
print("A")
assert score <= 100, "100'den büyük"
print("B")

A B
A, sonra AssertionError
A, AssertionError, B
Yalnızca AssertionError

break, continue, except ve assert

	Ne zaman çalışır?	Sonra ne olur?	Sürer mi?
`break`	satırına gelince	loop'tan sonraki satıra geçilir	loop biter, program sürer
`continue`	satırına gelince	loop'un başına dönülür	loop sürer
`except`	try'da o exception çıkınca	except'in block'u çalışır	program sürer
`assert`	şartı False olunca	AssertionError çıkar	program durur

Dördü de akışı değiştirir; programı yalnızca assert durdurur.

Ödev 3

Son gün: 8 Kasım Pazar, 23.59
Form: https://forms.gle/2Ei4AbGpuuJNtN5w7
Repo: GitHub'da folding-to-everest-python-hw; README'de bugünün konu özeti

Ödev 3, odev3.py dosyasıdır: TODO'ları doldurup aynı dosyayı formdan yüklersiniz.

Ders sonrası videolar

Önce bunu izleyin: CS50P, Lecture 2: Loops
Daha fazlası: CS50P, Lecture 2: Loops (for ve nested loops)
Daha fazlası: PY4E, Strings (str üzerinde for)
Daha fazlası: Corey Schafer, Loops and Iterations
Daha fazlası: CS50P, Lecture 3: Exceptions (try ve except)
Derinlemesine: Computerphile, Halting Problem in Python

İsteğe bağlı; bağlantılar Ek kaynaklar sayfasında.

Haftaya

Haftaya kendi function'larınızı yazacaksınız.

Bugün neler yapabiliyorsunuz

Bugün bilgisayara ilk kez bir işi bıkmadan tekrar ettirdiniz.

- Bir işi while ve for ile tekrar ettirmek

- Counter ile saymak, accumulator ile toplamak

- break ile loop'tan çıkmak, continue ile bir turu atlamak

- try ile hatayı yakalayıp devam etmek, assert ile bilerek durmak